Van’da 2 bin 800 yıllık miras yok oluyor

Van’ın Gürpınar ilçesindeki kaynaklardan çıkan tatlı suyu eski Van Ovası’na taşıyan Menua Kanalı, Urartu döneminden günümüze ulaşan en önemli mühendislik eserlerinden biri olma özelliğini taşıyor.

Yaklaşık 51 kilometre boyunca uzanan kanal, yalnızca geçmişte kullanılan bir su taşıma sistemi değil, aynı zamanda Urartuların tarım ve su yönetimindeki ileri mühendislik anlayışının günümüze ulaşan en somut örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor. Kanalın bugün de belirli bölümlerinde kullanılmaya devam ettiği ve bölgenin tarımsal üretiminde önemini koruduğu biliniyor.

Urartu tarımının can damarıydı

Urartular döneminde inşa edilen baraj, gölet ve kanallardan oluşan kapsamlı sulama sisteminin en önemli parçalarından biri olan Menua Kanalı, yüzyıllar boyunca Gürpınar Ovası başta olmak üzere Çiçekli ve Edremit çevresi ile eski Van şehrinin bulunduğu ovadaki tarım alanlarına su taşıdı.

Tarihi kanalın, kontrollü ve düzenli bir su yönetimi sağlanması halinde geçmişte suladığı geniş tarım alanlarının önemli bir bölümüne bugün de su taşıyabilecek kapasitede olduğu belirtiliyor. Ancak tarihi yapı günümüzde ciddi bir tahribat tehdidiyle karşı karşıya.

Kanalın bazı bölümlerinde çöpler birikirken, bilinçsiz müdahaleler nedeniyle doğal yapısının bozulduğu, çeşitli noktalarda tahribat meydana geldiği ve suyun farklı amaçlarla kullanılması nedeniyle kanalın tarihsel niteliğinin zarar gördüğü ifade ediliyor. Daha önce de kanalın kirlilik ve yanlış uygulamalar nedeniyle tehdit altında olduğuna ilişkin değerlendirmeler kamuoyuna yansımıştı.

‘Dünyada eşi benzeri olmayan bir mühendislik harikası’

Menua Kanalı’nın mevcut durumuna tepki gösteren Van Ekoloji Derneği (Van-Eko-DER) Eşbaşkanı Erdoğan Ödük, tarihi yapının korunmamasının ciddi bir sorumsuzluk olduğunu belirtti.

Urartuların yaklaşık 2 bin 800 yıl önce Van’ı önemli bir tarım merkezine dönüştürdüğünü belirten Ödük, bu başarının arkasında barajlar, göletler ve kilometrelerce uzanan sulama kanallarının bulunduğunu söyledi.

Menua Kanalı’nın yalnızca tarihi açıdan değil, mühendislik bakımından da eşsiz bir değer taşıdığını ifade eden Ödük, kanalın kontrollü şekilde işletilmesi halinde bugün dahi önemli bir sulama kapasitesine sahip olabileceğine dikkat çekti.

Ödük, kanalın hem yurttaşların bilinçsiz müdahaleleri hem de ilgili kurumların yeterli koruma sağlamaması nedeniyle tahrip edildiğini belirterek, gerekli önlemler alınmadığı takdirde tarihi kanalın gelecek kuşaklara aktarılmasının mümkün olmayacağı uyarısında bulundu.
Resmi kurumların tarihi yapıyı koruma görevlerini yerine getirmesi gerektiğini belirten Ödük, Menua Kanalı’nın kaderine terk edilmesinin kabul edilemez olduğunu ifade etti.

‘Kanal yaklaşık 5 bin hektarlık araziye hayat veriyor’

Van Barosu Çevre Komisyonu üyesi Avukat Gülbahar Doğan da Menua Kanalı’nın Van açısından tarihi, kültürel, ekolojik ve ekonomik açıdan büyük önem taşıdığını vurguladı.

Doğan, Gürpınar Ovası’ndan Van Ovası’na tatlı su taşıyan tarihi kanalın geçtiği güzergâhtaki tarım alanlarına yüzyıllardır hayat verdiğini ve kanal boyunca yaklaşık 5 bin hektarlık arazinin sulandığını belirtti.

Kanalın çevresinde kentin kültürel yaşamında önemli yer tutan bahçelerin ve Van kahvaltısı kültürünün de şekillendiğine dikkat çeken Doğan, tarihi yapının yalnızca bir su kanalı olarak görülmemesi gerektiğini söyledi.

‘Çöpler ve tahribat hem görünümü hem işlevi bozuyor’

Doğan, Menua Kanalı’na atılan çöpler ve gerçekleştirilen bilinçsiz müdahalelerin tarihi yapının hem görünümünü hem de işlevselliğini olumsuz etkilediğini belirterek, ilgili kurumların vakit kaybetmeden önlem alması gerektiğini ifade etti.

Van’ın tarihsel mirasının deprem ve kerpiç yapıların zaman içerisinde yok olması nedeniyle oldukça sınırlı kaldığını belirten Doğan, Urartu döneminden günümüze ulaşan Menua Kanalı’nın bu nedenle çok daha önemli hale geldiğini söyledi.

Kanalın korunmasının yalnızca kamu kurumlarının değil, yurttaşların da sorumluluğu olduğunu belirten Doğan, özellikle kanal güzergâhına çöp atılmaması çağrısında bulundu.

Van Barosu Çevre Komisyonu olarak kentin tarihi ve ekolojik değerlerinin korunması için hukuki mücadeleyi sürdüreceklerini belirten Doğan, Menua Kanalı’nın mevcut durumuyla ilgili araştırma yaparak ilgili kurum ve kuruluşlarla iletişime geçeceklerini kaydetti.

Dünyanın en eski su miraslarından biri kaderine terk edilmemeli

Yaklaşık 2 bin 800 yıl önce Urartular tarafından inşa edilen Menua Kanalı, yalnızca Van’ın değil, insanlık tarihinin su mühendisliği mirasının da önemli parçalarından biri olarak değerlendiriliyor.

Ancak binlerce yıl boyunca ayakta kalmayı başaran tarihi kanal, bugün doğa ve insan kaynaklı tahribat karşısında savunmasız durumda.

Van’ın tarımına, kültürüne ve tarihine yüzyıllardır hayat veren Menua Kanalı’nın korunması için kapsamlı bir restorasyon, temizlik ve koruma planının hayata geçirilmesi çağrısı yapıldı.

Tarihi kanal için Temmuz 2026’da da önemli bir koruma kararı alındı. Van Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu, kanal güzergâhında biriken balçık, çamur, rusubat ve atıkların temizlenmesine onay verirken, çalışmaların tarihi yapıya zarar verilmemesi amacıyla Müze Müdürlüğü denetiminde DSİ tarafından yürütülmesine karar verdi.

Yaklaşık 2 bin 800 yıllık bu eşsiz su mirasının geleceğe aktarılabilmesi için alınan koruma kararlarının yalnızca temizlik çalışmalarıyla sınırlı kalmaması, kanalın bütüncül bir anlayışla korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması bekleniyor.