KSC'den Eşitsizlik Raporu: Diyarbakır dahil 16 il yine liste sonunda

Kürt Çalışmaları Merkezi (KSC), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın 2017 ve 2025 yıllarında yayımladığı Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması (SEGE) araştırmalarını karşılaştırarak “Eşitsizlik Bölgesi’nde Değişim ve Süreklilik” başlıklı raporunu yayımladı. Yaklaşık on yıllık dönemi inceleyen rapor, bölgedeki 16 ilin Türkiye ortalamasına bir miktar yaklaşmasına rağmen yapısal eşitsizliklerin devam ettiğini ortaya koydu.

Rapora göre Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şırnak ve Van ile Urfa’dan oluşan 16 ilin tamamı, SEGE-2025 araştırmasında da altıncı ve son gelişmişlik kademesinde yer aldı. Bu iller, Türkiye sıralamasının son 16 basamağını paylaşmayı sürdürdü.

Ağrı, Muş ve Şanlıurfa son üç sırada

SEGE-2025 sıralamasında Ağrı 81’inci, Muş 80’inci, Urfa ise 79’uncu sırada yer aldı. Böylece Türkiye’nin sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından en alt sıralarındaki üç il de söz konusu bölgede toplandı.

Rapora göre bölgenin Türkiye’nin geri kalan 65 iliyle arasındaki ortalama gelişmişlik puanı farkı 1,683’ten 1,582’ye geriledi. Ancak bölge ile İstanbul arasındaki fark aynı dönemde 5,40’tan 5,69’a yükseldi. Bu durum, bölgenin Türkiye ortalamasına sınırlı ölçüde yaklaşırken en gelişmiş illerle arasındaki mesafenin açıldığını gösterdi.

Bölgedeki 16 ilin 11’inin SEGE puanı yükselirken 5’inin puanı düştü. Sıralamada ise 8 il yükseldi, 8 il geriledi.

Batman en fazla ilerleyen il oldu

Karşılaştırmada Batman, 2017-2025 döneminde SEGE puanını 0,395 artırarak bölgedeki en güçlü iyileşmeyi gösterdi. Kent, 72’nci sıradan 67’nci sıraya yükseldi.

Raporda bu ilerlemenin özellikle imalat sanayisi ve üretim kapasitesindeki gelişmeyle bağlantılı olduğu belirtildi. Batman, imalat sanayisi iş yeri oranında Türkiye genelinde 8’inci, imalat sanayisi istihdamının toplam istihdam içindeki payında ise 10’uncu sırada yer aldı.

Buna karşın yüksek işsizlik, düşük istihdam ve mali göstergelerdeki zayıflıkların sürdüğü kaydedildi. Rapora göre sanayi kapasitesindeki artış, gelir ve sosyal göstergelerde aynı ölçüde bir iyileşmeye dönüşmedi.

Şırnak, SEGE puanını 0,291 artırarak 81’inci sıradan 78’inci sıraya yükseldi. Bingöl 0,223, Mardin 0,222 ve Diyarbakır 0,193 puanlık artış kaydetti.

Şanlıurfa altı sıra geriledi

Rapora göre Urfa, SEGE puanı 0,175 düşerek en fazla gerileme yaşayan il oldu. Kent, 2017’de 73’üncü sıradayken 2025’te 79’uncu sıraya indi ve SEGE puanı en düşük büyükşehir konumuna geldi.

Muş’un puanı 0,093, Ağrı’nın puanı ise 0,074 geriledi. Adıyaman ve Iğdır da puan kaybeden iller arasında yer aldı.

Diyarbakır’da erişilebilirlik ve yaşam kalitesi yükseldi

Diyarbakır, SEGE puanını -1,074’ten -0,881’e yükselterek 68’inci sıradan 66’ncı sıraya çıktı. Kent, bölgedeki iller arasında en üst sıraya yerleşti.

Raporda Diyarbakır’daki iyileşmede ekonomik faaliyet çeşitliliği, yatırım kapasitesi, erişilebilirlik ve yaşam kalitesindeki gelişmelerin etkili olduğu belirtildi. Kent, erişilebilirlik alt boyutunda 72’nci sıradan 44’üncü sıraya, yaşam kalitesinde ise 65’inci sıradan 49’uncu sıraya yükseldi.

Buna karşın istihdam ve eğitim alanlarındaki sorunların sürdüğüne dikkat çekildi. Diyarbakır’ın istihdam oranının yüzde 39,5 olduğu, eğitim göstergelerinin de Türkiye ortalamasının gerisinde kaldığı aktarıldı.

Eğitim ve sağlık göstergelerinde değişim sınırlı

Raporda, ekonomik göstergelerde bazı iyileşmeler görülmesine rağmen eğitim ve sağlık alanlarında bölgesel eşitsizliğin sürdüğü belirtildi. SEGE-2025 verilerine göre bölgedeki 16 ilin tamamı eğitim sıralamasında 64’üncü ile 81’inci basamaklar arasında yer aldı.

Mardin örneğinde ihracat ve turizm faaliyetlerindeki hareketliliğin eğitim, sağlık ve gelir göstergelerinde aynı ölçüde karşılık bulmadığı kaydedildi. Kentin sağlık hizmetlerine erişim, kadın okuryazarlığı ve ortalama günlük kazanç gibi alanlarda Türkiye ortalamasının gerisinde olduğu belirtildi.

Rapora göre bölgedeki temel sorunlardan biri, ekonomik faaliyetlerdeki artışın istihdam, gelir ve toplumsal refaha yeterince yansımaması.

KSC’den 11 politika önerisi

Kürt Çalışmaları Merkezi, bölgesel eşitsizliğin azaltılması için 11 politika önerisi sundu. Öneriler arasında yatırım teşvik sisteminin sonuç odaklı biçimde yeniden düzenlenmesi, bölgenin ulusal sanayi planlamasına dahil edilmesi, erken yaşta ve anadilinde eğitimin desteklenmesi, sağlık hizmetlerine erişim farkının azaltılması ve yerel demokrasinin güçlendirilmesi yer aldı.

Raporda ayrıca afet sonrası yeniden yapılanma ve veri altyapısının güncellenmesi başlıklarına dikkat çekildi.

Çalışmada, SEGE puanlarının illerin mutlak refah düzeyini değil, Türkiye ortalamasına göre konumunu gösterdiği vurgulandı. Bu nedenle puanlardaki düşüşün tek başına bir ilin mutlak olarak yoksullaştığı anlamına gelmediği, sıralamaların ülke genelindeki değişimlerle birlikte değerlendirilmesi gerektiği belirtildi.