Diyarbakırlı dünya dehasının bilinmeyen dramı: 28 yıl vatansız kaldı

Amerikan Beyin Cerrahları Birliği tarafından 'Yüzyılın En İyi Beyin Cerrahı' olarak seçilen 99 yaşındaki Diyarbakırlı Prof. Dr. Gazi Yaşargil geçtiğimiz yıl hayatını kaybetti. Lice ilçesinde doğan ve beyin cerrahisinde mikroskobu ilk kez kullanarak tıp tarihinde çığır açan Prof. Dr. Gazi Yaşargil, dünya tıp literatürünün en saygın isimleri arasında yer alıyor. Ancak uluslararası alanda kazandığı sayısız başarıya ve insanlığa sunduğu devasa katkılara rağmen, dev bilim insanının hayat öyküsünün arkasında bürokrasinin soğuk yüzüyle yazılmış hüzünlü bir mağduriyet yatıyor.

Lice’den Zürih’e

Cega Medya’dan Eyüp Kaçar’ın haberine göre, Tıp eğitimi ve uzmanlık için 1940’lı yılların sonunda Avrupa’ya giden Yaşargil, 1950’li yıllarda İsviçre’nin Zürih kentinde beyin ve sinir cerrahisi alanında gece gündüz süren bilimsel çalışmalar yürüttü.

Türk vatandaşlığından çıkarıldı

Tıbbi araştırmalarına ve hastalarına ara veremediği bu dönemde yurt dışındaki askerlik tecil işlemleri sırasında bürokratik engellere takıldı.

27 Mayıs 1960 darbesinin ardından yayımlanan kararlar doğrultusunda, henüz 35 yaşındaki genç bir cerrahken askerliğini yapmadığı gerekçesiyle Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Vatandaşlıktan çıkarılmasıyla birlikte tamamen ''vatansız'' kalan Yaşargil, uzun yıllar boyunca pasaportsuz ve kimliksiz yaşadı.

‘Nansen pasaportu ile seyahat etti’

Uluslararası tıp kongrelerine katılabilmek, yurt dışındaki davetlere gitmek ve hastalarına müdahale edebilmek için mültecilere ve vatansız kişilere verilen ''Nansen Pasaportu'' ile seyahat etmek zorunda bırakıldı.

Öz vatanının kimliğinden mahrum kalan Yaşargil, mesleki çalışmalarını aksatmamak adına zorunlu olarak İsviçre vatandaşlığına geçiş yaptı.

Turgut Özal’ın girişimiyle döndü

Dünyanın dört bir yanında binlerce hastayı sağlığına kavuşturan ve tıp dünyasına yön veren Diyarbakırlı bilim insanının bu mağduriyeti yıllar sonra giderildi. Dönemin Başbakanı Turgut Özal’ın devreye girmesi ve özel girişimleriyle Yaşargil, tam 28 yıl sonra, 63 yaşındayken yeniden Türk vatandaşlığına kabul edildi.

Vatandaşlığı iade edildikten sonra doğduğu topraklara olan sevgisini ve bağını her fırsatta dile getiren Gazi Yaşargil, ilerleyen yıllarda birikimini Türkiye’deki genç nörocerrahlara aktarmaya devam etti.

Gazi adının öyküsü

Diyarbakır’ın Lice ilçesine 1924 yılında kaymakam olarak atanan Asım Bey, çıkan bölgesel isyan sırasında hamile eşi Sehavet Hanım ve 2 yaşındaki kızı Selma ile birlikte kaçırıldı. Aile, 2 bin metre yükseklikteki dağlarda aylarca zorlu şartlar altında gezdirildi.

Bu çetin yolculuk sırasında attan düşen Sehavet Hanım, güçlükle bir erkek bebek dünyaya getirdi. Ancak yaşadığı büyük travma nedeniyle annenin sütü kesildi.

Bebek, sığınılan dağ köyleri ve mezralardaki Kürt kadınların emzirmesi sayesinde hayatta kalmayı başardı.

Aylarca süren esaretin ardından aile serbest bırakılırken, yaşadığı mucizevi doğum ve hayatta kalma mücadelesi dolayısıyla bebeğe ''Gazi'' adı verildi.

‘Bana süt veren Kürt anneler olmuş’

Lice'de 6 Temmuz 1925 tarihinde doğan ve 10 Haziran 2025 tarihinde İsviçre'nin Stäfa kasabasında 99 yaşında hayatını kaybeden Prof. Dr. Mahmut Gazi Yaşargil, kökleri ve doğumuyla ilgili gerçeği her fırsatta dile getirdi.

Verdiği bir röportajda annesinin İstanbullu, babasının ise Ankara Beypazarılı olduğunu belirten Yaşargil, doğum hikayesini ve Lice ile olan bağını şu sözlerle aktarmıştı, “Annemin karnında at üzerinde, 2-3 bin metre yüksekliğindeki dağlarda büyük sıkıntılar çekilmiş. Annem attan düşmüş ve doğumum çok zor olmuş. Dünyaya gelmişim ama annemde süt yokmuş.

Bana 'Kürt müsün?' diye sorarlar. Genetik olarak Türk olduğumu zannediyorum, araştırmak lazım ama herkes karışık; dünyada karışmayan gen yok. Ancak bana ilk 6 ay süt veren kadınlar Kürt anneler olmuş. Bu nedenle soranlara süt bakımından 'Kürdüz, Kürtler benim süt dayılarımdır' derim.''

Adı hastaneye verildi

Bürokrasinin soğuk yüzüyle yıllarca vatansız yaşamak zorunda bırakılan, ancak tıp tarihine altın harflerle geçen Prof. Dr. Gazi Yaşargil’in adı, doğduğu topraklara olan vefa borcunun bir simgesi olarak Diyarbakır’da ölümsüzleştirildi.

Kentin en büyük sağlık komplekslerinden biri olan Diyarbakır Gazi Yaşargil Eğitim ve Araştırma Hastanesi, dünyaca ünlü cerrahın anısını ve tıp mirasını doğduğu şehirde yaşatmaya devam ediyor.

Hayatını kaybetti

Diyarbakırlı Prof. Dr. Gazi Yaşargil geçtiğimiz yıl 99 yaşında hayatını kaybetmişti.