Hasan Paşa Hanı… Diyarbakır’ın taşınmaz envanterinin başyapıtlarından biri. Turistlerin olmazsa olmaz uğrak noktalarından biri. Sırtını güneşe, yüzünü Ulu camiye vermiş bir yapı. Hergün binlerce insanın girip çıktığı bir pazar yeri. Kahvaltı mekânları ile son yıllarda öne çıkmış bir han. Geçtiğimiz gün tekrar ziyaret etme fırsatım oldu. Çok detaylı bir şekilde inceledim.

Korkunç şeyler ve bir o kadar da denetimsizlik gördüm. Bu şehrin tarihi eserlerini korumak için faaliyette (!) olan kurum kadar handa ki işletmecilerde en az sorumludur dedim. Üst katlarda kullanılan su alt katta ki tavanları çürütmüş, gider boruları açıkta ve boruların bir metre ötesinde masalar. Dünyada birçok şehri gezdim. Yüzlerce tarihi mekân gördüm ama bu denli sorumsuzluk hiçbir yerde görmedim. Tek bir örnek vermek istiyorum. Almanya’nın Auchen kentinde 4 M2’lik Roma hamamının etrafına camdan piramit yapılırken bu han bu tarihi lokasyon neden bu halde olabilir ki? Bu kötülüğü kim neden yapıyor? Han elbette kullanılacak. Kahvaltıcısı, hediyelik eşyacısı elbette olacak ve olmalı. Ama bilinçsizce değil. Günü kurtarma mantığı ile olmamalı bu işler. Ve devletin ilgili kurumları nerede? Kısacası han dökülüyor ve restorasyonu her geçen gün daha da maliyetli olacak ama kimsenin umurunda bile değil?

Tarih korunmuyor, tüketiliyor: Hasan Paşa Hanı S.O.S veriyor

Aslında Hasan Paşa Hanının konumu, onu yalnızca bir yapı olmaktan çıkarıp kentin vitrinine yerleştirmiş durumda. Yani şehrin tam kalbinde. Ancak bahse konu olan konum, bugün ciddi bir ihmalin ve kontrolsüzlüğün sergilendiği bir alana dönüşmüş durumda. Denetimsizliği ve hor kullanmayı rahatlıkla Hasan Paşa Hanı’nda görebiliyoruz. Daha doğrusu görmek için Sanat Tarihçisi olmaya da gerek yok. Hasan Paşa Hanı artık S.O.S veriyor ama kimseler duymuyor. Her fırsatta dile getirdiğimiz ve övündüğümüz tarihi eserlerimize ne sahip çıkıyoruz nede savunuyoruz. Örnek vermek gerekirse Malabadi Köprüsü’nün komşu bir şehrin sahiplenmesine Diyarbakır’ın hangi kurumu, STK’sı yada kent savunucusu ses çıkardı ya da açıklama yaptı? Tarihi taşınmaz varlıklarımıza sahip çıkmıyoruz. Düşünün forum ya da iş etkinliklerinde bu şehrin sanayisini bile anlatırken söze tarihi eserlerimizden ve turizmimizden bahsederek başlıyoruz. Ama icraatta kim yok. Bugün vakıf taşınmazı olan bir çok yapı aynı sorumsuzlukla baş başa. Yine Avrupa’dan örnek vermek gerekirse: Almanya’da evinin dışında herhangi bir tadilat yaptığında belediyeye mutlaka bilgi verilmeli ve belediye kontrolünden sonra tadilat ya da inşaata başlıyorsun. Diyarbakır’da Vakıf taşınmazı olan bir yapının dış cephesine klima motoru takan hangi esnaf izin alarak takmış olabilir? Ya da dışarıya asılan bir tabela? Günümüzde ise Hasan Paşa gibi kültürel miraslar kimliğinden uzaklaştırılmış, parçalı ve denetimsiz bir kullanıma terk edilmiş gibi görünüyor demek oldukça masum. Doğrusu: Denetimsizlik var, sorumsuzca kullanım var olacaktı.

Kontrolsüz kullanım ile ortaya çıkan gerçek: ‘vahşi tüketim’

Han içinde faaliyet gösteren işletmelerin varlığı, teorik olarak yapıya ekonomik canlılık kazandırıyor. Tarihten beri gelen işlevsellliği zaten böyle. İnşa amacı da zaten budur. İnsan ve mal etkileşimi. Neticede ticari bir alan. Ancak pratikte bu durum, kontrolsüzlükle birleştiğinde doğrudan tahribata ve hor kullanmaya dönüşüyor. Han için özel bir birim kurulmalı. Ehil insanlardan oluşan ve mimari yapıya yorum yapıp raporlama yapacak ve akabinde kurtarılması için hızlıca kapsamlı bir revizyona gidilmesi içinde restorasyon çalışmasına acilen başlanmalı. Üst katlarda su kullanımının dikkatisizce kullanıldığını gözlemledim. Bu su zamanla alt kata sirayet etmiş kolonlar ve tavanlar dökülüyor.

Özellikle su kullanımında yalanan düzensizlik, ‘vahşi kullanım’ olarak tanımlanabilecek bir tabloyu ortaya koyuyor. Gider sistemlerinin açıkta bırakılması, gelişigüzel döşenmiş hortumlar, estetikten ve restorasyondan uzak altyapıya zarar veren müdahaleler ve kontrolsüz akışlar; yapının taşıyıcı dokusunu zayıflatıyor. Taşıyıcılar yani kolonlar ne zamana kadar dayanır onu bilemeyiz ama hayati tehlike yaşadıkları oldukça bariz bir şekilde gözlemlene biliniyor. Tavanlardan dökülen parçalar, duvar yüzeylerindeki aşınmalar ve estetik bütünlüğü bozan klima üniteleri, bu sürecin artık görünmez değil, açıkça teşhis edilebilir bir aşamaya geldiğini gösteriyor. Ben gördüm. İşin ehli olan insanlarda mutlaka görüyorlardır. Bence bu noktada mesele yalnızca estetik değil kesinlikle artık yapısal güvenliktir.

Denetimsizlik: Asıl sorumlu kim?

Bu tabloyu yalnızca işletmelerin sorumsuzluğuna indirgemek kolay ama eksik olur. Asıl mesele, bu kullanımın yıllardır denetlenmemesi. Kültürel mirasın korunmasından sorumlu kamu kurumları ile yerel yönetimlerin, bu ölçekte bir tarihi yapıda düzenli ve etkili denetim mekanizması kuramamış olması ciddi bir yönetim boşluğuna işaret ediyor. Denetim olsaydı bu tahribatlara fırsat verilmeyecekti. Kuralların olmadığı yerde keyfilik, denetimin olmadığı yerde tahribat büyür. Hasan Paşa Hanı’nda yaşanan tam olarak bu. Bugün hanın içinde görülen her uygunsuz müdahale, aslında bir denetim eksikliğinin doğrudan sonucudur. Kurumları daha dikkatli olmaya ve görevlerini yapmaya bir Diyarbakırlı olarak davet ediyoruz. Bugüne kadar olan olmuş, bugünden sonra peryodik olarak gerekli önlemler alınmalı. Hem esnaf hem de kurumlar ortak bir akıl ile bir masada bir araya gelmeli ve Hanın geleceğini birlikte dizayn etmelidirler.

Tarih duygusu kayboluyor

Hasan Paşa Hanı’nın en büyük kaybı, belki de geri dönüşü en zor olanıdır: tarih hissi. Bir zamanlar tüccarların, yolcuların ve zanaatkârların buluşma noktası olan bu yapı, bugün sıradan bir ticari alan gibi kullanılıyor. Geçmişte ticari bir alan amacıyla inşa edilen ‘Han’ günümüzde tarihi taşınmaz envanter olarak korunmalı. Mekânın ruhu, atmosferi ve tarihsel derinliği giderek silinmemeli. Tarihi misyonunun silinmesi fiziksel yıkımdan daha tehlikelidir. Çünkü bir yapı restore edilebilir; ancak kaybolan anlamın geri getirilmesi çok daha zordur. Anlam ve önemini de kontrol ederek ve denetleyerek koruyabiliriz.

Acil müdahale kaçınılmaz

Olan biteni anlamak ve tahmin etmek için uzman olmaya gerek yok: Bu tür yapılarda geciken her müdahale, maliyeti katlayarak artırır ve geri dönüş ihtimalini azaltır. Hasan Paşa Hanı artık basit bakım çalışmalarıyla yama yaparak, kısmi revizeler yaparak korunabilecek bir noktada değil. Kapsamlı bir restorasyon, ardından sıkı denetim ve sürdürülebilir kullanım modeli şart. Aksi halde yapılan her iyileştirme geçici kalacak, sorunlar kısa sürede yeniden ortaya çıkacaktır.

Bir yapıdan fazlası

Hasan Paşa Hanı yalnızca bir taş yapı değildir. Bu han, Diyarbakır’ın hafızasıdır. Kentin ticari geçmişini, sosyal dokusunu ve kültürel sürekliliğini temsil eder. Bu nedenle yaşanan ihmal, sadece bir yapının değil; bir kimliğin aşınması anlamına gelir.

Sessiz çöküşün eşiğindeyiz

Bugün Hasan Paşa Hanı açık bir uyarı veriyor. Bu uyarı yüksek sesli değil; ama etkisi derin. Eğer mevcut kullanım biçimi ve denetimsizlik devam ederse, bu yapı birkaç yıl içinde geri dönülmesi zor bir hasar sürecine girebilir. Bu noktada sorulması gereken soru basit: Bu han korunacak mı, yoksa göz göre göre kaybedilecek mi?