“İnsan başkasının senaryosunda rol alabilir; ama kendi kimliğini inkâr ederek alkış toplamaya çalışırsa, günün sonunda kendi hikâyesine yabancılaşır.”

Dilîn Döğer, isminin Farsça olduğunu söylüyormuş. Peki, öyle olsun! Bir ismin Farsça olması ne ayıptır ne de eleştirilecek bir durumdur. Farsça da bizim coğrafyamızın köklü dillerinden biridir. Mesele Farsça değildir; mesele, bir ismin kökeni üzerinden yürüyen tartışmanın kimlik ve aidiyet sorununa dönüşmesidir.

Ancak insan sormadan edemiyor: Dilîn Döğer, isminin Farsça olduğunu söyleyerek tam olarak neyi açıklıyor? Bir ismin kökenini mi, yoksa kendi kimliğiyle kurduğu ilişkiyi mi?

Bir insanın isminin kökenini açıklaması elbette kendi tercihidir. Fakat bir ismin tarihsel kökeni, sahibinin beyanıyla belirlenmez; bunun için dilbilimsel kanıtlara bakılır. İsimler kişisel tercihlerle verilebilir, farklı dillerde kullanılabilir ve zaman içinde farklı anlamlar kazanabilir. Dolayısıyla tartışılması gereken, bir ismin Farsça olup olmamasından çok, bu açıklamanın neden böylesine önemli bir kimlik tartışmasına dönüştüğüdür.

Dilîn Döğer'in Diyarbakırlı Kürt bir aileden geldiği bilgisi üzerinden konuşuluyorsa, insanın aklına şu soru geliyor: Kürt kimliğini ifade etmek neden bazı insanlar için bu kadar zor bir mesele hâline gelebiliyor? Elbette Döğer'in kişisel niyetini bilemeyiz. Onun kimliğini nasıl tanımlayacağına da biz karar veremeyiz. Fakat kamusal alanda ortaya konan açıklamaları eleştirmek, düşünsel bir tartışma yürütmek mümkündür.

Dilîn Döğer'in isminin Farsça olduğunu söylemesinde tek başına eleştirilecek hiçbir şey yok. Ancak bu açıklama, Kürt kimliği ve dilinin kamusal alandaki görünürlüğü bağlamında tartışılıyorsa, asıl mesele başka bir noktaya taşınıyor.

İnsan kendi kimliğini neden savunmak zorunda hissetsin? Kürt olmak, Kürtçe konuşmak veya Kürt kültürüyle bağını açıkça ifade etmek neden bir mesleki risk olarak düşünülsün? Bir oyuncu, kendi kökenini saklamadan da başarılı olamayacağını mı düşünmeli? Eğer böyle bir kaygı varsa, bu yalnızca bireysel bir mesele değildir; toplumun ve sanat dünyasının da sorgulanması gerekir.

Fakat burada daha keskin bir soru sormak gerekiyor: Eğer bir insan, kabul görmek için kendi kültürel geçmişini geri plana itiyorsa, kazandığı şey gerçekten toplumsal kabul müdür, yoksa başkalarının beklentilerine uyum sağlamanın bedeli midir?

Bu soruyu Dilîn Döğer'in niyetini bildiğimizi iddia ederek değil, toplumsal bir çelişkiyi görünür kılmak için soruyoruz. Çünkü insanın kendi kimliğini açıklarken bile çevresinin ne düşüneceğini hesaplamak zorunda kalması, üzerinde durulması gereken bir durumdur.

Dilîn Döğer bir oyuncu. Oyuncuların işi karakterleri canlandırmaktır. Bir gün başka bir insanın hayatını oynarlar, ertesi gün bambaşka bir karaktere dönüşürler. Buna oyunculuk denir. Ancak oyunculukla gerçek kimlik arasındaki sınırın nerede başladığını da bilmek gerekir.

İşte burada ironik bir durum ortaya çıkıyor: Ekranda başka karakterlere hayat veren insan, gerçek hayatta kendi kimliği söz konusu olduğunda da başkalarının beklentilerine göre bir karakter mi oluşturuyor?

Bu sorunun cevabını bilmiyoruz. Fakat soruyu sormak için de kimsenin özel hayatını bilmemiz gerekmiyor. Çünkü mesele yalnızca Dilîn Döğer değil; kimliğini kamusal alanda ifade etmenin sonuçlarından çekinebilen herkes.

Bir oyuncunun sanatını özgürce icra etmesini savunuyorsak, onun kendi kimliğini özgürce ifade edebilmesini de savunmalıyız. Ancak bir sanatçının kimliğini nasıl tanımladığına ilişkin açıklamaları da eleştirel düşüncenin dışında tutamayız.

Sanatçı olmak, eleştiriden muaf olmak demek değildir. Tanınmış olmak, kamuoyuna açıklanan görüşlerin tartışılmasını engellemez. Eleştiri, kişiyi aşağılamak değil; sözlerinin ve tutumlarının toplumsal anlamını sorgulamaktır.

Sosyolojik açıdan otoasimilasyon, bireyin kendi kültürel kimliğine ait unsurlardan uzaklaşması sürecini açıklamak için kullanılabilir. Bu uzaklaşma bazen bilinçli tercihlerden, bazen de toplumsal baskılardan, ayrımcılıktan ve kabul görme arzusundan kaynaklanabilir.

Ancak bir insanın tek bir açıklamasından hareketle otoasimilasyona uğradığına kesin olarak hükmetmek doğru değildir. Dilîn Döğer'in tutumunu da bu kavramla kesin biçimde açıklamak için yeterli bilgiye sahip değiliz.

Buna rağmen şu soruyu sormak zorundayız: Bir toplumda insanlar kendi kimliklerini geri plana iterek daha fazla kabul göreceklerine inanıyorlarsa, burada yalnızca bireysel tercihlerden mi söz ediyoruz, yoksa toplumsal bir sorundan mı?

Kürtçenin ve Kürt kültürünün tarih boyunca karşılaştığı baskılar düşünüldüğünde, bu soru daha da önem kazanıyor. Bir dilin kamusal alanda görünürlüğünün sınırlanması, o dili konuşan insanların kendilerini ifade etme biçimlerini de etkileyebilir.

Fakat çözüm, insanları kimlikleri üzerinden suçlamak değildir. Çözüm, insanların kendi kimliklerini gizlemeden yaşayabilecekleri bir ortam yaratmaktır. Bununla birlikte, kimlik tartışmalarında ortaya konan çelişkileri sorgulamak da meşru bir eleştiri hakkıdır.

Kürt kimliği ve sanat söz konusu olduğunda Yılmaz Güney'i hatırlamak gerekir. Güney, Türkiye sinemasında derin izler bırakmış ve uluslararası alanda tanınmış bir sanatçıdır. Eserlerinde toplumsal eşitsizlikleri, baskıyı, yoksulluğu ve özgürlük arayışını ele almıştır.

Onun yaşamından çıkarılabilecek derslerden biri şudur: İnsan, kendi toplumunun gerçekliklerinden beslenerek evrensel bir sanat dili oluşturabilir. Kendi kimliğini ve toplumunun sorunlarını görünür kılmak, başarılı olmanın önünde zorunlu olarak bir engel değildir.

Yılmaz Güney'in yaşamını her sanatçı için değişmez bir ölçü olarak sunamayız. Herkesin koşulları ve tercihleri farklıdır. Ancak onun örneği, kimliğini saklamadan da geniş kitlelere ulaşmanın mümkün olduğunu hatırlatır.

O hâlde şu soruyu sormakta yarar var: Bir sanatçının başarısı, kendi kimliğini ne kadar görünmez kıldığıyla mı ölçülmelidir, yoksa ortaya koyduğu eserlerle mi?

Eğer sanat dünyasında Kürt kimliğinin açıkça ifade edilmesi bir dezavantaj olarak görülüyorsa, bu anlayışa karşı çıkmak gerekir. Fakat böyle bir baskının belirli bir kişinin kararını etkilediğini kanıt olmadan ileri sürmek de doğru değildir.

Dilîn Döğer'in ismi Farsça olabilir. Bu, tek başına ne bir sorun ne de bir kimlik meselesidir. Ancak isimlerin kökeni üzerine yapılan açıklamalar, dil ve aidiyet tartışmalarını gündeme getirdiğinde, bu tartışmaların toplumsal boyutunu da değerlendirmek gerekir.

İnsanın başka kültürlerden beslenmesi doğaldır. Farsçaya saygı duymak için Kürtçeyi küçümsemeye gerek olmadığı gibi, Kürt kimliğini savunmak için de Farsçayı dışlamaya gerek yoktur. Kültürler arasında bir tercih yapmak zorunda değiliz.

Fakat kendi kimliğini ifade etmenin toplumsal bedelleri olabileceği düşüncesiyle insanların kendilerini geri plana itmesi, üzerinde ciddiyetle durulması gereken bir sorundur.

Dilîn Döğer'in niyetini bilemeyiz. Onun kimliğini nasıl tanımlayacağına karar veremeyiz. Ama dil, kimlik ve sanat arasındaki ilişkiyi tartışabilir; kamuoyuna yansıyan açıklamalarını eleştirebiliriz.

Çünkü insanın adı bir dilden gelebilir, mesleği farklı karakterlere hayat vermek olabilir; ama kimlik meselesi bir oyunculuk sınavına dönüştüğünde, asıl sorgulanması gereken şey insanın kendi kökleriyle kurduğu ilişki ve onu bu ilişkiyi sorgulamaya iten toplumsal koşullardır.

Ve son bir soru: Eğer insan kendi geçmişini açıkça ifade etmekten çekiniyorsa, alkışların değeri ne kadardır? Alkışlar bir gün kesilir; geriye insanın kendi vicdanıyla ve geçmişiyle kurduğu ilişki kalır.

Kendi hikâyeni başkalarının beklentilerine göre yazarsan, bir gün başrolünde olduğun hayatın bile sana yabancılaştığını görebilirsin.