Yahya Öger
Herkes âlim, herkes müftü: Din kimin dilinde?
Türkiye’de din algısı, gündelik fetva kültürü ve din adına hüküm vermenin sorumluluğu
Türkiye’de hemen her konuda herkesin bir sözü vardır. Siyasetten ekonomiye, sağlıktan hukuka kadar uzanan bu alışkanlık, din söz konusu olduğunda daha hassas bir hâl alır. Çünkü burada yalnızca kanaat değil, “fetva” da dolaşıma girer.
Bir aile meclisinde, kahve sohbetinde ya da sosyal medya tartışmasında dinî bir mesele açıldığında mutlaka birileri ortaya çıkar. Kimi bir ayet hatırlatır, kimi duyduğu hadisi aktarır, kimi de yıllar önce bir hocadan işittiği cümleyi kesin hüküm gibi sunar. Birkaç dakika içinde mesele “çözülmüş” olur: Biri haram demiştir, diğeri günah saymıştır, bir başkası ise o davranışı yapanın imanını sorgulamaya başlamıştır.
Din hakkında konuşmakla din adına hüküm vermek aynı şey midir?
İslam, insanı düşünmekten ve öğrenmekten uzak tutmaz. Bilgiye, akla ve tefekküre önem verir. Ancak bir konuda fikir sahibi olmak ile o konuda dinî hüküm verecek ilmî yeterliliğe sahip olmak tamamen farklıdır. Fetva, kişisel düşüncenin açıklanması değil; Kur’an, sünnet, fıkıh usulü ve ilmî birikim çerçevesinde yapılan ciddi bir değerlendirmedir. Osmanlı’daki şeyhülislamlık, müftülük ve Fetvahâne teşkilatı bu işin ne kadar ciddiye alındığının tarihteki en açık delilleridir.
Elbette İslam’da sorgulanamaz bir ruhban sınıfı yoktur. Âlimlerin görüşleri de tartışılabilir. Fakat bu, herkesin herhangi bir ilmî donanım aranmaksızın din adına kesin hükümler dağıtabileceği anlamına gelmez.
Türkiye’deki din algısının önemli bir kısmı halk dindarlığı üzerinden şekillenir. TEPAV’ın 2020 anketine göre katılımcıların yaklaşık yüzde 63’ü dinî bilgilerini ailelerinden edindiğini belirtmiştir. Aile ve çevrenin dinî aktarımdaki rolü kıymetlidir. Ancak bazen gelenek ile din, kültür ile hüküm, kişisel alışkanlık ile ibadet birbirine karışır. Bir bölgede yaygın uygulama başka bir yerde farklı karşılanır; bir mezhebin görüşü bütün İslam’ın ortak hükmü gibi sunulur. Sorun geleneklerin yaşatılması değil, kültürel bir alışkanlığın dinin kesin hükmü olarak dayatılmasıdır.
Sosyal medya bu tabloyu daha da karmaşıklaştırdı. Eskiden dinî bir soru için imama veya müftüye gidilirdi. Bugün birkaç saniyelik video yeterli olabiliyor. Mutluhan Çamur’un 2026’da yayımlanan araştırması, Teyit platformunun 2020-2024 arasında “din ve inançlar” kategorisinde yanlış bilgi olarak doğruladığı 175 içeriği incelemiştir. Bu içeriklerin yüzde 42,9’u video veya ses formatındadır; yüzde 42,29’u ise hatalı ilişkilendirme yoluyla üretilmiştir. Çok takipçi sahibi olmak yetkinlik, kendinden emin konuşmak ise doğruluk sanılabiliyor.
Bilgisizce verilen hükümler yalnızca bilgi kirliliği yaratmaz; insanların hayatını da etkiler. Boşanma, miras, kadınların davranışları, gençlerin tercihleri ve hatta imanları, yeterli bilgiye sahip olmayanlar tarafından kolayca yargılanabiliyor. Özellikle tekfir gibi ağır bir konuda gelişigüzel konuşmak hem dinî hem toplumsal zarar doğurur. Dinin merkezinde yalnızca hükümler değil; merhamet, adalet ve güzel ahlak da vardır. Bunları gölgeleyen bir yargılama dili, dinin birleştirici yönünü zayıflatır.
Asıl mesele belki de bilmediğimizi söylemekte zorlanmamızdır. Kesin konuşmak çoğu zaman otorite göstergesi sayılır. Oysa gerçek ilim, insanı her konuda konuşmaya değil, nerede duracağını bilmeye götürür. Nahl suresinin 116. ayeti Allah adına helal-haram belirlemede dilin keyfî kullanılmasını uyarır. İsrâ 36. ayet ise hakkında bilgi sahibi olunmayan şeyin peşine düşülmemesini emreder.
Dinî otorite sorgulanabilir; farklı görüşler tartışılabilir. Ancak uzman görüşünü eleştirmek ile bilgisizce hüküm vermek aynı şey değildir.
Türkiye’de dinî hayatın sağlıklı bir zemine oturması için dinî okuryazarlığın güçlenmesi şarttır. İnsanlar dinlerini öğrenmeli, sormalı, araştırmalıdır. Fakat bilgi ile kanaat, yorum ile fetva, gelenek ile din arasındaki çizgiyi de korumalıdır.
Belki de kendimize sormamız gereken asıl soru şudur: Biz gerçekten dinimizi mi öğreniyoruz, yoksa din hakkında öğrendiklerimizi sorgulamadan başkalarına mı öğretiyoruz?
Herkesin bir düşüncesi olabilir. Herkes soru sorabilir. Ancak Allah adına konuşmanın, helal ve haram konusunda hüküm vermenin ve insanların inancını sorgulamanın ağır bir sorumluluğu vardır. Çünkü din, kişisel kanaatlerin serbestçe şekillendirilebileceği bir alan değildir.
Bazen en doğru dinî tavır, en çok konuşmak değil; bilmediğimiz konuda susmayı bilmektir.
İftira Siyasetin Silahı Olursa: Minderin Dışına Atılan İnsan Değil, Ahlaktır
20 Eylül 2026 Pazar 10:16Barışın bedeli
16 Eylül 2026 Çarşamba 10:32Halife Ararken Necaşî’yi Unutmak Unvan mı, Adalet mi?
13 Eylül 2026 Pazar 13:10Peygamberi devre dışı bırakarak Kur’an’ı anlamak mümkün mü?
07 Eylül 2026 Pazartesi 13:04Biz o sınıfta mıydık?
04 Eylül 2026 Cuma 14:50Kadını ailesinden koparmak özgürlük değil, yalnızlığın ideolojisidir
30 Ağustos 2026 Pazar 11:19Kafayı kuma gömerek toplumsal yozlaşmayla mücadele edilmez
21 Ağustos 2026 Cuma 11:36Halı altına süpürülen sorunlar bir gün kapımızı çalar
15 Ağustos 2026 Cumartesi 13:43Yasa kabul edildi… Şimdi asıl sınav başlıyor
11 Ağustos 2026 Salı 15:18Biz nasıl bu hale geldik?
05 Ağustos 2026 Çarşamba 11:28
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.