Bir halkın dilini yok saymak yanlıştır. Bir halkın kültürünü görmezden gelmek yanlıştır. Bir insanın kendisini nasıl tanımlayacağına dışarıdan karar vermek ise daha da yanlıştır. Türkiye’nin yakın tarihi bu yanlışların ağır bedellerini gösterdi. Uzun yıllar Kürt kimliği ve Kürtçe çeşitli alanlarda kısıtlamalara tabi tutuldu; “Siz yoksunuz, diliniz yok, aslında hepiniz Türksünüz” yaklaşımı resmi ve toplumsal düzlemde karşılık buldu. Bugün bu geçmişi daha açık konuşabiliyoruz. Ancak aynı dönemde şu soru da gündeme geliyor: Geçmişte bir topluluğa uygulanan inkâr yöntemine karşı çıkarken, bugün daha küçük bir topluluğa benzer bir yaklaşımın sessizce kabul edilmesi tutarlı mıdır?

Zazaca, dilbilim literatüründe tartışmalı bir konumda yer alır. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ve Encyclopaedia Iranica gibi kaynaklar, Zazacayı (Dimlî) Hint-Avrupa dil ailesinin Kuzeybatı İranî dilleri içinde bağımsız bir dil olarak sınıflandırır. Bunun yanında Zazacayı Kürtçenin bir lehçesi olarak gören araştırmacılar da vardır. Yani bilimsel tablo net bir “tartışmasız gerçek” iddiası taşımıyor. Zazacayı ayrı bir İranî dil olarak ele alan köklü bir akademik gelenek mevcuttur. Dil meselesi tek başına da değildir. Osmanlı belgeleri, seyahatnameler ve sonraki araştırmalar, Zazaların bölgede uzun bir tarihsel varlığa, aşiret yapılarına, sözlü kültüre ve yerleşim alanlarına sahip olduğunu gösterir. 1899’da Diyarbakır’da yayımlanan Mele Ehmedi Hasi’nin Zazaca mevlidi, Zazacanın yalnızca ev içi bir konuşma biçimi olmadığını, yazılı ve edebî bir geleneğinin de bulunduğunu hatırlatır. Bu nedenle Zazacayı yalnızca “bozulmuş” veya “alt kol” olarak görmek, meselenin tamamını açıklamaya yetmez.

Burada kritik ayrım şudur: Birlik ile eritme aynı şey değildir. Zazalar ile Kürtlerin yüzyıllardır aynı coğrafyada yaşamış olması, aralarında kültürel ve dilsel etkileşimin bulunması, bazı Zazaların kendisini Kürt olarak tanımlaması gerçektir. Ancak bütün bunlardan yola çıkarak bütün Zazaların kimliğini dışarıdan belirlemek başka bir adımdır. Birlikte yaşamak aynı olmak değildir. Akraba olmak, ortak tarih yaşamak veya aynı siyasi mücadelede yer almak, otomatik olarak tek bir kimliğe indirgeme hakkı vermez.

Bir Zaza kendisini Kürt olarak tanımlıyorsa buna saygı duyulmalıdır. Bir başka Zaza kendisini yalnızca Zaza olarak tanımlıyorsa buna da saygı duyulmalıdır. Hem Zaza hem Kürt kimliğini birlikte taşıyanlar için de aynı saygı geçerlidir. Çünkü mesele, insanların kimliğini başkalarının belirlemesi değil, insanların kendi kimliklerini belirleme hakkıdır.

Geçmişte “Siz aslında Türk’sünüz” denildiğinde itiraz edildi. Bugün “Sen aslında Kürt’sün” denilerek bir Zaza’nın dil ve kimlik algısının yok sayılması, aynı özgürlük ilkesinin seçici uygulanması riskini taşır. Devlet gücünün zorlayıcı kapasitesi ile toplumsal veya siyasi bir hareketin etkisi elbette aynı değildir. Yine de kimliği tek bir merkezin belirlemesi açısından dikkat edilmesi gereken bir benzerlik vardır. Bir zamanlar büyük kimlik küçük kimliği içine aldıysa, bugün başka bir büyük kimliğin küçük kimliği içine alması da çoğulculuk sınavını yeniden karşımıza çıkarır. “Kürt yoktur” demek yanlışsa, kendisini Zaza olarak tanımlayan bir insana “Senin ayrı bir kimliğin olamaz” demek de aynı mantıkla sorunludur. Özgürlük ilkesi seçici olamaz.

Kimlik yalnızca siyasal bir etiket değildir. Dedenin anlattığı hikâye, ninenin söylediği ninni, düğünün biçimi, ağıt, çocuklara verilen isim, köyün hafızası ve dilde taşınan kelimelerdir. Bir dil kaybolduğunda yalnızca kelimeler değil, bir dünyanın hafızası da kaybolur. Bu nedenle Zazacanın yaşatılması, Zaza kültürünün araştırılması ve aktarılması “bölücülük” olarak görülmemelidir. Bu, kültürel mirasa sahip çıkma meselesidir. Bir insanın Zazaca konuşması onu Kürt düşmanı yapmadığı gibi, Kürtçe konuşması da Zaza düşmanı yapmaz. Diller ve kültürler birbirinin düşmanı değildir; onları çatışmaya sürükleyen siyaset olur

Kürtlere düşen görev, geçmiş hatalardan ders çıkararak başkalarının kimliğini tarif etmemektir. Nasıl ki bir Kürde “Kürt değilsin” demek yanlışsa, kendisini Zaza olarak tanımlayan birine “Zaza değilsin” demek de doğru değildir. Kürtçenin yaşatılmasını doğal bir kültürel hak olarak görüyorsak, Zazacanın yaşatılmasını da aynı çerçevede görmeliyiz. Adalet, yalnızca bize yapılan haksızlığa itiraz etmek değil, başkalarına yapılan haksızlığa da itiraz edebilmektir.

Bir kimliğin nüfusça daha kalabalık olması, bir dilin daha geniş coğrafyada konuşulması veya bir hareketin daha güçlü olması, küçük bir kimliğin varlığını yok sayma hakkı vermez. Çoğunluk olmak, kültürel hakların tek sahibi olmak anlamına gelmez. İnsan hakları çoğunluğa göre değişmez.

İstenen şey kavga değil, saygıdır. Kimse kimsenin kimliğini onun yerine belirlemesin. Türk Türk olarak, Kürt Kürt olarak, Zaza Zaza olarak yaşasın; isteyen kimliğini başka aidiyetlerle birlikte taşısın. Gerçek demokrasi ki;İslam kardeşliğinin de gereği, herkesin birbirine benzemesi değil, birbirine benzemeyen insanların eşit haklarla yan yana yaşayabilmesidir. Bugün Zazalara verilebilecek en anlamlı mesaj şudur: Diliniz, kültürünüz, tarihiniz ve kimliğiniz üzerindeki söz hakkı size aittir. Dün Kürde yapılan yanlışı bugün Zazaya yapmayalım. İnkârın yönünü değiştirmek adalet değildir. Adalet, inkârı tamamen terk etmektir.