Son yıllarda medreseler yeniden tartışma konusu oluyor. Kimileri bu kurumları çağ dışılığın, gericiliğin ve kapalı zihniyetin sembolü olarak görüyor; kimileri ise varlıklarını başlı başına bir tehdit olarak değerlendiriyor. Oysa medrese meselesine ideolojik reflekslerle değil, tarihsel ve sosyolojik gerçeklerle yaklaşmak gerekir. Çünkü medrese, yalnızca bir eğitim kurumu değil; yüzyıllar boyunca bu coğrafyanın ilim, dil, kültür ve toplumsal hafızasının önemli taşıyıcılarından biri olmuştur.

Medreseler Osmanlı'dan çok önce İslam medeniyetinin ilim geleneğinin önemli kurumlarıydı. Semerkant'tan Buhara'ya, Bağdat'tan Konya'ya uzanan geniş coğrafyada dinî ilimlerin yanı sıra mantık, matematik, astronomi, tıp, felsefe, tarih ve edebiyat gibi alanlarda eğitim verilmiştir. Bu nedenle medreseyi yalnızca “din eğitimi verilen yer” şeklinde tanımlamak, tarihsel gerçekliği fazlasıyla daraltmaktır.

Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Şark medrese geleneği, bu mirasın kendine özgü bir biçimini oluşturmuştur. Köy medreselerinde talebelerin iaşesi çoğu zaman köy halkı tarafından karşılanmış; bir aile bir talebenin günlük yemeğini üstlenmiştir. “Tayin” veya “râtıb” olarak bilinen bu dayanışma, medreselerin toplumla kurduğu güçlü ilişkinin göstergelerinden biridir.

Bu medreselerin bir başka önemli özelliği ise Kürt dili ve edebiyatının yaşatılmasına yaptıkları katkıdır.

Bunu söylerken başka bir dili küçümsemeye veya tarihsel bir rekabet üretmeye gerek yoktur. Türkçe nasıl kendi kültürel kurumları içerisinde korunmuş ve geliştirilmişse, Kürtçe ve Zaza’ca da kendi toplumsal zeminlerinde yaşatılmıştır.

Kürtçe klasik edebiyatın önemli isimleri arasında medrese geleneğiyle yetişmiş Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran ve Ehmedê Xanî gibi isimler bulunmaktadır. Ehmedê Xanî'nin Mem û Zîn adlı eseri, Kürt edebiyatının en önemli klasiklerinden biridir. Melayê Cizîrî'nin şiirleri ve Feqiyê Teyran'ın eserleri de bu kültür ortamının güçlü örnekleridir.

Zazaca açısından da medrese geleneğinin rolü dikkat çekicidir. Ehmedê Xasî'nin 1899'da yayımlanan Mewlidê Kirdî adlı eseri, Zazaca yazılı edebiyatının erken ve önemli örneklerinden biridir. Ardından Osman Efendîyo Babij'in Bîyîşa Pêxemberî adlı eseri gelmiştir. Daha sonraki dönemlerde farklı medrese çevrelerinden çıkan isimlerin Zazaca eserleri, bu dilin yalnızca konuşma dili olarak kalmadığını; dinî, edebî ve kültürel metinlerin de dili olduğunu göstermektedir.

Dolayısıyla medreseyi konuşurken Kürtçe ve Zazacayı bu tarihsel bağlamdan koparmak doğru değildir. Seydalar, Arapça klasik metinleri çoğu zaman öğrencilerin anlayabileceği yerel dille açıklamış; böylece hem klasik İslam ilimlerinin aktarılmasına hem de yerel dillerin yaşamasına katkı sağlamıştır.

Tam burada insaflı olmamız gereken başka bir mesele daha var: Medrese ve Seydaların popüler kültürdeki temsili.

Türk sinemasında ve televizyon dizilerinde zaman zaman medrese hocalarının ve Seydaların; cahil, paspal, üçkâğıtçı, fitneci veya çıkarcı tipler üzerinden gösterildiğine şahit olduk. Elbette medrese çevrelerinde yanlış yapan insanlar olabilir. Bunları eleştirmek doğaldır. Fakat istisnayı genelleştirerek bütün bir geleneği karikatürleştirmek başka bir şeydir.

Hele bugün bile bazı senaryolarda Seydaların ve medrese öğrencilerinin “ca ceyla, calaceyla, cumbur ceyla, cup cup” tarzında anlamsızlaştırılmış ve alaycı bir dille gösterilmesi, toplumun geçmişiyle kurduğu ilişki açısından sorgulanmalıdır.

Her olumsuz temsilin mutlaka kasıtlı bir proje olduğunu söylemek doğru olmaz. Sanatın eleştirme, mizah yapma ve abartma hakkı vardır. Ancak yıllarca tekrar edilen stereotiplerin toplumsal hafızada oluşturduğu etkiyi de görmezden gelemeyiz. Bir toplumun geçmişini sürekli cahillik, gerilik ve komedi üzerinden resmetmek, o toplumun kendi tarihine yabancılaşmasına yol açabilir.

Seyda’yı kutsamak ne kadar yanlışsa, Seyda’yı karikatürleştirmek de o kadar yanlıştır.

Elbette medreseler de kendisini sorgulamalıdır. Geçmişin mirasına sahip çıkmak, geçmişte yapılan her şeyi doğru kabul etmek değildir. Bazı medreselerin zaman içerisinde durağanlaştığı, çağın bilimsel ve pedagojik ihtiyaçlarına cevap vermekte zorlandığı açıktır. Denetimsiz eğitim yapıları da çeşitli riskler taşıyabilir.

Bu nedenle medreselerin yeniden yapılanması gerekir. Müfredatları gözden geçirilmeli, bilimsel alanlarla ilişkileri güçlendirilmeli, şeffaflık ve denetim mekanizmaları oluşturulmalı; Diyanet ve ilahiyat fakülteleriyle sağlıklı bir ilişki kurulmalıdır. Medreseler modern okulların veya ilahiyat fakültelerinin alternatifi olmak zorunda değildir. Doğru bir hukukî zeminde birbirlerini tamamlayabilirler.

Çözüm medreseleri yok saymak değil, güçlü taraflarını koruyup eksiklerini gidermektir.

Medreseyi kutsallaştırmak kadar şeytanlaştırmak da yanlıştır.

Çünkü bu topraklarda medrese yalnızca ders okutmadı; şair yetiştirdi, dil yaşattı, kitap yazdı, toplumsal hafızayı taşıdı. Kürtçe ve Zaza’ca eserlerin önemli bir bölümü bu kültürel ortamın içerisinden çıktı.

Bugün yapılması gereken geçmişi romantikleştirmek değil; geçmişin hakkını teslim ederek geleceği inşa etmektir.

Mirasla hesaplaşmak başka, mirası yeniden inşa etmek başkadır.

Medreseler tehdit değil, mirastır. Fakat her miras gibi onların da korunmanın ötesinde yeniden düşünülmeye, eleştirilmeye ve geleceğe hazırlanmaya ihtiyacı vardır.